Kısaca
El atmanın önlenmesi davası, taşınmazına haksız olarak müdahale edilen malikin bu müdahalenin sona erdirilmesini istediği davadır (TMK md.683/2). Dava, müdahaleyi yapan kişiye karşı ve taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılır; bu yetki kesindir (HMK md.12/1). Müdahale bir yapıysa, belirli koşullarla yapının kaldırılması da istenebilir (TMK md.722).
- Dayanak: malik her türlü haksız elatmanın önlenmesini dava edebilir (TMK md.683/2).
- Davacı: malik; paylı ve elbirliği mülkiyetinde koruma için ayrıca md.693 ve md.702’ye bakılır.
- Davalı: taşınmaza haksız olarak müdahale eden kişi.
- Yetki: taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi, kesin yetkili (HMK md.12/1).
- Zilyetlik davalarındaki iki ay / bir yıl düşme süresi bu davada kanunda öngörülmemiştir (TMK md.984 ile karşılaştırın).
İçindekiler10 başlık
El atmanın önlenmesi davası nedir?
TMK md.683/1 maliki, hukuk düzeninin sınırları içinde malını dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisiyle donatır. Aynı maddenin ikinci fıkrası malike iki dava tanır: malını haksız olarak elinde bulunduran kişiye karşı istihkak davası ve her türlü haksız elatmanın önlenmesi davası.
Uygulamada “müdahalenin men’i” adıyla da anılan bu dava, taşınmazın kullanımını engelleyen veya ona zarar veren fiilî bir durumun sona erdirilmesine yöneliktir. Örneğin komşunun sınırı geçerek duvar örmesi, arsaya izinsiz ekim yapılması veya taşınmazın bir bölümünün sürekli işgal edilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.
Davayı kim açabilir?
Kanunun dayanak hükmü malike hitap eder (md.683/2). Mülkiyet türüne göre durum şöyledir:
| Davacı | Dayanak | Not |
|---|---|---|
| Tek malik | TMK md.683/2 | Doğrudan dava hakkı |
| Paydaş (paylı mülkiyet) | TMK md.693/3 | Her paydaş, bölünemeyen ortak menfaatlerin korunmasını diğer paydaşları temsilen sağlayabilir |
| Elbirliği ortağı (örneğin mirasçı) | TMK md.702/4 | Ortaklardan her biri, topluluğa giren hakların korunmasını sağlayabilir; bu korumadan bütün ortaklar yararlanır |
| Çıplak malik | TMK md.683/2 | Malik sıfatı sürer; ayrıntı için intifa hakkı |
Paydaşların kendi aralarındaki kullanım uyuşmazlığında ise yararlanma ve kullanma biçimini hâkim belirler (md.693/2). Bu nedenle paydaşın diğer paydaşa karşı açacağı davada hangi yolun uygun olduğu somut olaya göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Dava kime karşı açılır?
Dava, taşınmaza haksız olarak müdahale eden kişiye karşı açılır. Müdahalenin “haksız” olması gerekir: davalı, kira, irtifak veya başka bir hukuki ilişkiye dayanarak taşınmazı kullanıyorsa el atmanın haksız olup olmadığı bu ilişki üzerinden tartışılır. Örneğin geçiş ihtiyacından doğan bir talep varsa konu geçit hakkı davası ile birlikte ele alınabilir.
Zilyetlik davalarından ve kamulaştırmasız el atmadan farkı nedir?
| Ölçüt | El atmanın önlenmesi | Zilyetliğe saldırı davası | Kamulaştırmasız el atma |
|---|---|---|---|
| Dayanak | TMK md.683/2 | TMK md.983 | İdarenin fiilî el koyması; ayrı rejim |
| Davacı | Malik | Zilyet | Malik |
| Korunan | Mülkiyet hakkı | Fiilî hâkimiyet | Mülkiyet hakkı |
| Davalı | Haksız müdahale eden kişi | Saldırıda bulunan | İdare |
| Süre | Kanunda düşme süresi öngörülmemiş | Öğrenmeden 2 ay, her hâlde 1 yıl (md.984) | Kendi kurallarına tabi |
| Amaç | Müdahalenin sona ermesi | Saldırının sona ermesi, sebebinin önlenmesi, zararın giderilmesi (md.983) | Kendi kurallarına göre belirlenir |
Zilyetlik davasında davalı, şey üzerinde bir hak iddia etse bile dava açılabilir (md.983); ancak gasp hâlinde davalının üstün hakkını derhâl ispat etmesi geri vermeyi engelleyebilir (md.982). Ayrıca zilyet, haklı göstermediği ölçüde kuvvet kullanmamak kaydıyla saldırıyı kendisi de defedebilir (md.981).
Uygulamada dikkat: Zilyetlik davalarının iki aylık ve bir yıllık süreleri kaçırılmışsa, malik mülkiyete dayalı el atmanın önlenmesi davasına başvurabilir; bu davada malik sıfatının tapu kaydı gibi belgelerle gösterilmesi beklenir.
Müdahale yapı ise kal istenebilir mi?
Bir kişi başkasının arazisindeki yapıda malzeme kullanırsa, bu malzeme arazinin bütünleyici parçası olur (TMK md.722). Arazi maliki, rızası olmadan yapılan yapıda kullanılan malzemenin, sökülmesi aşırı zarara yol açmayacaksa, gideri yapıyı yaptırana ait olmak üzere sökülüp kaldırılmasını isteyebilir (md.722). Bu nedenle el atmanın önlenmesi davasında yapının kaldırılması (kal) da talep edilebilir.
Ancak yapının değeri açıkça arazinin değerinden fazlaysa, iyiniyetli taraf uygun bir bedel karşılığında mülkiyetin yapıyı yapana verilmesini isteyebilir (md.724). Yapı sınırdan taşmışsa taşkın yapı kuralları (md.725) ayrıca gündeme gelebilir. Kal isteminin sonucu bu hükümlerin somut olaya uygulanmasına bağlıdır.
Haksız kullanım süresi için ayrıca tazminat istenmek isteniyorsa, iyiniyetli olmayan zilyedin tazminat sorumluluğu (TMK md.995) çerçevesinde ecrimisil talebi aynı davada ileri sürülebilir.
Dava nasıl açılır?
- Tapu kaydını alarak malik sıfatını belgeleyin.
- Müdahalenin yerini ve kapsamını fotoğraf, harita veya tespitle belirleyin.
- Müdahale edenin kimliğini ve müdahalenin dayanağını (varsa) öğrenin.
- Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde dava açın (HMK md.12/1).
- Yapı varsa kal istemini, kullanım bedeli istenecekse onu da dilekçede açıkça belirtin.
Davada keşif ve bilirkişi incelemesi, müdahalenin taşınmazın hangi bölümünde olduğunu göstermek için sık başvurulan delil yollarından biridir.
Önalım, tapu iptali ve tescilden farkı nedir?
El atmanın önlenmesi davası tapu kaydını değiştirmeyi amaçlamaz; malik sıfatı tartışmasızken fiilî müdahaleyi sona erdirir. Paydaşın payını satması üzerine payın alınması isteniyorsa konu önalım hakkı davası, sözleşmeye dayanarak mülkiyetin devri isteniyorsa taşınmaz satış vaadi sözleşmesi kapsamındadır.
Örnek (kurgu)
Örnek: Bir arsa malikinin, komşu parselin malikinin bahçe duvarını sınırdan yaklaşık bir metre içeri doğru ördüğünü fark ettiğini varsayalım. Malik tapu kaydıyla malik sıfatını gösterir, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde el atmanın önlenmesi ve duvarın kaldırılması istemiyle dava açar (TMK md.683/2, 722; HMK md.12/1). Mahkeme keşif ve bilirkişi incelemesiyle duvarın konumunu tespit eder. Duvarın sökülmesinin aşırı zarar doğurup doğurmadığı ve md.724-725’in uygulanıp uygulanmayacağı somut olaya göre değerlendirilir.
Sıkça sorulan sorular
El atmanın önlenmesi davası için süre var mı?
TMK md.683/2 bu dava için bir düşme süresi öngörmez; zilyetlik davalarındaki iki ay ve bir yıllık süre (md.984) yalnız zilyetlik davaları içindir.
Hisseli taşınmazda tek paydaş dava açabilir mi?
Her paydaş bölünemeyen ortak menfaatlerin korunmasını diğer paydaşları temsilen sağlayabilir (md.693/3); elbirliği mülkiyetinde ise md.702/4 uygulanır.
Dava nerede açılır?
Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde; bu yetki kesindir (HMK md.12/1).
Komşu yapı yaptıysa yıkılmasını isteyebilir miyim?
Rızanız dışında yapılan yapıda, sökme aşırı zarara yol açmayacaksa malzemenin sökülüp kaldırılması istenebilir (md.722); yapı değeri arazi değerini açıkça aşıyorsa md.724 gündeme gelir.
Kiracıya karşı bu dava açılabilir mi?
Kira ilişkisi sürerken kiracının kullanımı sözleşmeye dayanır; el atmanın haksız olup olmadığı önce kira ilişkisinin durumuna göre değerlendirilir.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu md.683, 693, 702, 722-725, 981-984, 995
mevzuat.gov.tr - 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu md.12
mevzuat.gov.tr