Kısaca
Vekalet sözleşmesi, vekilin vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK md.502/1). Sözleşme veya teamül varsa vekil ücrete hak kazanır (md.502/3). Vekil, işi sadakat ve özenle yürütmek, istenirse hesap vermek ve aldıklarını teslim etmekle yükümlüdür (md.506, 508); taraflar sözleşmeyi her zaman tek taraflı sona erdirebilir (md.512).
- Kuruluşta, işi görme konusunda resmî sıfatı veya mesleği olan ya da bunu duyurmuş kişi öneriyi hemen reddetmezse sözleşme kurulmuş sayılır (md.503).
- Kapsam sözleşmede açıkça gösterilmemişse işin niteliğine göre belirlenir; dava, sulh, bağışlama, kefalet ve taşınmaz devri için özel yetki gerekir (md.504).
- Vekil işi bizzat ifa eder; yetki, zorunluluk veya teamül varsa başkasına gördürebilir (md.506/1).
- Birlikte vekâlet verenler ve birlikte vekiller müteselsil sorumludur (md.511).
- Taraflar sözleşmeyi her zaman tek taraflı sona erdirebilir; uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf karşı tarafın zararını giderir (md.512).
İçindekiler8 başlık
Vekalet sözleşmesi nasıl kurulur?
Vekâlet sözleşmesi, vekilin vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlenmesiyle kurulur (md.502/1). Vekâlete ilişkin hükümler, niteliklerine uygun düştükleri ölçüde bu Kanunda düzenlenmemiş işgörme sözleşmelerine de uygulanır (md.502/2). Ücret, sözleşmenin zorunlu unsuru değildir; sözleşme veya teamül varsa vekil ücrete hak kazanır (md.502/3).
Kendisine bir işin görülmesi önerilen kişi, bu işi görme konusunda resmî sıfata sahipse veya işin yapılması mesleğinin gereği ise ya da bu gibi işleri kabul edeceğini duyurmuşsa, öneri hemen reddedilmedikçe vekâlet sözleşmesi kurulmuş sayılır (md.503).
Vekâletin kapsamı sözleşmede açıkça gösterilmemişse görülecek işin niteliğine göre belirlenir. Vekâlet, özellikle üstlenilen iş için gerekli hukuki işlemleri yapma yetkisini de kapsar. Vekil özel olarak yetkili kılınmadıkça dava açamaz, sulh olamaz, hakeme başvuramaz, iflas, iflasın ertelenmesi ve konkordato talep edemez, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, bağışlama yapamaz, kefil olamaz, taşınmazı devredemez ve bir hak ile sınırlandıramaz (md.504). Kefalet sözleşmesi ayrı bir güvence türüdür; vekilin kefil olabilmesi özel yetkiye bağlıdır.
Vekilin özen, sadakat ve talimat borçları nelerdir?
Vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymakla yükümlüdür. İzin alma imkânı yokken, durumu bilseydi vekâlet verenin de izin vereceği açık olan hâllerde talimattan ayrılabilir. Bunun dışındaki ayrılmalarda, doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile vekâlet borcunu ifa etmiş sayılmaz (md.505).
Vekil üstlendiği iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür. Özen borcundan doğan sorumluluğun belirlenmesinde, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır (md.506/2-3).
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, vekilin yöneldiği sonucun elde edilmemesinden değil, bu sonuca ulaşmak için gösterdiği çabanın özenle görülmemesinden sorumlu olduğunu; mesleki iş gören vekilin en hafif kusurundan bile sorumlu tutulabileceğini belirtmiştir (E.2014/44086, K.2016/771, T.19.01.2016). Karar, TBK md.502 ve 506 çerçevesinde kurulmuştur.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, md.506 metnini aktararak sadakat ve özen borcunu vekilin en önde gelen borcu kabul etmiş; özen ölçüsünün basiretli vekil standardına göre ağırlaştırıldığını vurgulamıştır (E.2023/3167, K.2024/4793, T.11.12.2024).
İş başkasına gördürülürse kim sorumludur?
Vekil, vekâlet borcunu bizzat ifa etmekle yükümlüdür. Ancak vekile yetki verildiği veya durumun zorunlu ya da teamülün mümkün kıldığı hâllerde işi başkasına yaptırabilir (md.506/1).
Vekil yetkisi dışına çıkarak işi başkasına gördürdüğünde, onun fiilinden kendisi yapmış gibi sorumludur. Başkasına vekâlet vermeye yetkili ise yalnız seçmede ve talimat vermede gerekli özeni göstermekle yükümlüdür. Vekâlet veren, her iki durumda da vekilin kendi yerine koyduğu kişiye karşı sahip olduğu hakları doğrudan o kişiye karşı ileri sürebilir (md.507).
Hesap verme ve vekâlet verenin borçları nelerdir?
Vekil, vekâlet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını vekâlet verene vermekle yükümlüdür. Tesliminde geciktiği paranın faizini de ödemekle yükümlüdür (md.508). Yargıtay 6. Hukuk Dairesi aynı kararda md.508/1’deki hesap verme ve aldıklarını teslim borcunu da aktarmıştır (E.2023/3167, K.2024/4793, T.11.12.2024).
Vekilin kendi adına ve vekâlet veren hesabına gördüğü işlerden doğan üçüncü kişilerdeki alacağı, vekâlet verenin vekile karşı bütün borçlarını ifa ettiği anda kendiliğinden vekâlet verene geçer (md.509/1).
Vekâlet veren, vekâletin gereği gibi ifası için vekilin yaptığı giderleri ve verdiği avansları faiziyle birlikte ödemek ve yüklendiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür. Vekil, ifa sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini isteyebilir; vekâlet veren kusuru bulunmadığını ispat ederek bu sorumluluktan kurtulabilir (md.510).
Bir kişiye birlikte vekâlet verenler vekile karşı müteselsil sorumludur. Vekâleti birlikte üstlenenler ifadan müteselsil sorumludur ve yetkilerini başkalarına devir hakları yoksa vekâlet vereni ancak birlikte yaptıkları fiil ve işlemlerle borç altına sokabilirler (md.511). Alacağın üçüncü kişiye geçirilmesi ise alacağın temliki kurumudur; vekâletten ayrıdır.
Azil ve istifa nasıl sona erdirir?
Vekâlet veren ve vekil, her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir. Ancak uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür (md.512).
Sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça sözleşme; vekilin veya vekâlet verenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası ile kendiliğinden sona erer. Tüzel kişinin sona ermesinde de aynı kural uygulanır. Sona erme vekâlet verenin menfaatlerini tehlikeye düşürüyorsa, ilgili taraf işleri kendi başına görebilecek duruma gelinceye kadar ifaya devam etmekle yükümlüdür (md.513).
Vekilin sözleşmenin sona erdiğini öğrenmeden önce yaptığı işlerden, vekâlet veren ya da mirasçıları sözleşme devam ediyormuş gibi sorumludur (md.514).
| Konu | Madde | Özet |
|---|---|---|
| Tanım / ücret | md.502 | İş görme üstlenilir; ücret sözleşme veya teamülle |
| Kuruluş varsayımı | md.503 | Meslek/resmî sıfat/duyuru + hemen red yok |
| Özel yetki | md.504 | Dava, sulh, kefalet, taşınmaz devri vb. |
| Özen ve sadakat | md.506 | Basiretli vekil ölçüsü |
| Hesap / teslim | md.508 | İstem üzerine hesap; aldıkların verilmesi |
| Tek taraflı sona erme | md.512 | Her zaman mümkün; uygunsuz zamanda zarar |
Sözleşmeye konan cezai şart ayrı bir yaptırım kaydıdır. Kat karşılığı inşaatta yüklenici–arsa sahibi ilişkisi ise kat karşılığı inşaat feshi yazısında eser ve fesih yönüyle ele alınır.
Örnek (kurgu)
Örnek: Bir kişinin taşınır mal satışını yürütmesi için üçüncü bir kişiye vekâlet verdiğini varsayalım. Vekil, satış bedelini tahsil eder ancak istem üzerine hesabı ve bedeli geciktirirse md.508 gereği faizle birlikte teslim borcu doğar. Vekil işi yetkisiz biçimde başka birine bırakırsa md.507/1 uyarınca onun fiilinden kendisi yapmış gibi sorumlu olur. Vekâlet veren işin ortasında azlederse md.512 uyarınca uygunsuz zaman değerlendirmesi yapılır.
Sıkça sorulan sorular
Vekalet ücretsiz olabilir mi?
Evet. Ücret, sözleşme veya teamül varsa doğar; zorunlu unsur değildir (md.502/3).
Vekil sonucu taahhüt eder mi?
Hayır. Vekil, sonucun elde edilmemesinden değil, işi özenle yürütmemesinden sorumludur; ölçü benzer alandaki basiretli vekilin davranışıdır (md.506/3).
Özel yetki olmadan dava açılabilir mi?
Hayır. Vekil özel olarak yetkili kılınmadıkça dava açamaz (md.504/3).
Birden fazla vekil varsa kim sorumlu?
Vekâleti birlikte üstlenenler ifadan müteselsil sorumludur (md.511/2).
Vekil öldüğünde sözleşme ne olur?
Aksi sözleşmeden veya işin niteliğinden anlaşılmadıkça ölümle kendiliğinden sona erer; menfaat tehlikesi varsa geçici devam yükümlülüğü vardır (md.513).
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md.502–514
mevzuat.gov.tr