Kamu davası, suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre 8 ile 30 yıl arasında değişen sürelerin geçmesiyle düşer (TCK md.66/1). Savcı huzurunda ifade, tutuklama, iddianame veya mahkûmiyet kararı süreyi keser (md.67/2). Kesilmelere rağmen süre, kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzayabilir (md.67/4).
- Zamanaşımı re’sen uygulanır; sanık bundan vazgeçemez (md.72/2).
- Kesinleşmiş cezanın infazı için ayrı bir ceza zamanaşımı vardır (md.68).
- Şikâyet süresi ile dava zamanaşımı farklı kurumlardır (md.73).
Dava zamanaşımı süreleri kaç yıldır?
TCK md.66/1, kanunda başka türlü yazılmış hâller dışında kamu davasının hangi sürelerin geçmesiyle düşeceğini sayar. Kesilme hâlinde süre en fazla yarısı kadar uzadığından (md.67/4), her sürenin bir de üst sınırı vardır.
| Suçun gerektirdiği ceza | Olağan süre (md.66/1) | Kesilmeyle en çok (md.67/4) |
|---|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 30 yıl | 45 yıl |
| Müebbet hapis | 25 yıl | 37 yıl 6 ay |
| Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis | 20 yıl | 30 yıl |
| Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis | 15 yıl | 22 yıl 6 ay |
| Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezası | 8 yıl | 12 yıl |
Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş ama on beş yaşını doldurmamış olanlar hakkında bu sürelerin yarısının, on beş yaşını doldurmuş ama on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında üçte ikisinin geçmesiyle kamu davası düşer (md.66/2).
Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yazılı ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis gerektiren suçlar yurt dışında işlenirse dava zamanaşımı uygulanmaz (md.66/7).
Süre hangi cezaya göre belirlenir?
Süre, somut olayda verilecek cezaya göre değil, suçun kanunda yer alan cezasının yukarı sınırına göre belirlenir (md.66/4). Seçimlik cezaları gerektiren suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır.
Dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de göz önünde bulundurulur (md.66/3).
| Suç (temel hâl) | Kanundaki ceza | Olağan süre | Kesilmeyle en çok |
|---|---|---|---|
| Hırsızlık (TCK md.141/1) | Bir yıldan üç yıla kadar hapis | 8 yıl | 12 yıl |
| Dolandırıcılık (TCK md.157/1) | Bir yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezası | 8 yıl | 12 yıl |
| Hakaret (TCK md.125/1) | Üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası | 8 yıl | 12 yıl |
Hakarette ceza seçimlik olduğu için hapis cezasının üst sınırı esas alınır (md.66/4). Bu suçların nitelikli hâllerinde üst sınır değişebileceğinden süre ayrıca hesaplanmalıdır.
Zamanaşımı hangi günden başlar?
Zamanaşımının başlangıcı suçun türüne göre değişir (md.66/6).
| Suçun türü | Başlangıç günü |
|---|---|
| Tamamlanmış suç | Suçun işlendiği gün |
| Teşebbüs hâlinde kalan suç | Son hareketin yapıldığı gün |
| Kesintisiz suç | Kesintinin gerçekleştiği gün |
| Zincirleme suç | Son suçun işlendiği gün |
| Çocuğa karşı üstsoy veya üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kişilerce işlenen suç | Çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği gün |
Aynı fiilden dolayı yeniden yargılamayı gerektiren hâllerde, mahkemenin bu talebi kabul ettiği tarihten itibaren zamanaşımı süresi yeni baştan işlemeye başlar (md.66/5).
Süreler gün, ay ve yıl hesabıyla belirlenir: bir gün yirmi dört saat, bir ay otuz gündür; yıl resmî takvime göre hesaplanır (md.72/1).
Zamanaşımını hangi işlemler keser?
Bir suçla ilgili olarak aşağıdaki işlemlerden biri yapıldığında dava zamanaşımı kesilir (md.67/2):
| Kesme sebebi | Dayanak |
|---|---|
| Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi | md.67/2-a |
| Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi | md.67/2-b |
| Suçla ilgili iddianame düzenlenmesi | md.67/2-c |
| Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi | md.67/2-d |
Zamanaşımı kesildiğinde süre yeniden işlemeye başlar; birden fazla kesme sebebi varsa süre son kesme sebebinin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden işler (md.67/3). Ancak kesilme hâlinde süre, ilgili suç için kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar (md.67/4).
Kanun kesme sebeplerini sayarken “savcı huzurunda” ifadesini kullanır; maddede kolluk ifadesi sayılmamıştır.
Kesme sebepleri soruşturma ve kovuşturma boyunca birden çok kez gerçekleşebilir. Örneğin olağan süresi 8 yıl olan bir suçta, son kesme sebebinden itibaren 8 yıl dolmadan yeni bir kesme sebebi gerçekleşse bile, suç tarihinden itibaren 12 yıl geçtiğinde dava düşer (md.67/3-4).
Uygulamada dikkat: Kesilmeyle uzayan üst sınır suç tarihinden hesaplanır; aradaki işlemler ne kadar çok olursa olsun bu sınır aşılamaz (md.67/4). Durma süreleri ise ayrı değerlendirilir.
Bir sanık hakkındaki işlem diğerlerinin süresini keser mi?
Yargıtay Ceza Genel Kurulu E.2011/11-241 K.2012/114 T.20.03.2012 kararında bu soruyu ele almıştır. Uyuşmazlık, aynı suçtan yargılanan sanıkların bir kısmı hakkında verilen mahkûmiyet kararının, beraat eden sanıklar yönünden md.67/2-d uyarınca zamanaşımını kesip kesmeyeceğidir.
Kurul, md.67/2’deki “şüpheli veya sanıklardan birinin”, “sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa” ibarelerinden hareketle 5237 sayılı Kanunda fiili esas alan nesnel ölçütün kabul edildiğini belirtmiştir. Buna göre sanıklardan bir kısmı hakkındaki mahkûmiyet kararı, beraat eden sanıklar yönünden de dava zamanaşımını kesmiştir.
Kurul aynı kararda, suç için md.66/1-e’ye göre olağan sürenin 8 yıl, md.67/4’e göre kesintili sürenin 12 yıl olduğunu ve bu sürenin Kurul incelemesinden önce dolduğunu tespit ederek tüm sanıklar hakkında kamu davasının düşmesine karar vermiştir. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
Yargıtay Özel Dairesi beraat eden iki sanık hakkında zamanaşımından düşme, diğerleri hakkında bozma kararı vermişti; Kurul bu kararları kaldırmıştır. Yerel mahkeme (Bakırköy 1. Ağır Ceza Mahkemesi) hükmü ise gerçekleşen zamanaşımı nedeniyle bozulmuştur.
Zamanaşımı hangi hâllerde durur?
Durma, kesilmeden farklıdır: süre sıfırlanmaz, durma sebebi ortadan kalkana kadar işlemez.
| Durma sebebi | Dayanak |
|---|---|
| Soruşturma veya kovuşturmanın izin, karar veya başka mercide çözülecek bir meseleye bağlı olması | TCK md.67/1 |
| Fail hakkında kaçak olduğuna dair karar verilmiş olması (karar kaldırılıncaya kadar) | TCK md.67/1 |
| Kamu davasının açılmasının ertelenmesi süresi | CMK md.171/4 |
| Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında denetim süresi | CMK md.231/8 |
| İlk uzlaşma teklifinden uzlaştırmacı raporunun verildiği tarihe kadar geçen süre | CMK md.253/21 |
| Uzlaşma edimi ileri tarihe bırakıldığında verilen erteleme veya durma kararı süresi | CMK md.253/19, md.254/2 |
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması için HAGB, uzlaşma süreci için uzlaştırma nasıl işler yazısına bakılabilir.
Kanun değişirse hangi süre uygulanır?
Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır (TCK md.7/2). Zamanaşımı süreleri de bu karşılaştırmada dikkate alınır.
Yukarıdaki Ceza Genel Kurulu kararında resmî belgede sahtecilik suçunun 04.07.1999 tarihinde işlendiği iddia edilmiştir; bu tarih 765 sayılı eski Kanun dönemine denk gelir. Kurul, lehe olan 5237 sayılı Kanunun md.66/1-e ve md.67/4 hükümlerini uygulayarak 12 yıllık kesintili sürenin dolduğunu kabul etmiştir.
Bu nedenle eski tarihli dosyalarda yalnızca güncel süreye bakmak yetmez; suç tarihindeki kanun ile sonraki kanunlar ayrı ayrı uygulanıp sonuçları karşılaştırılmalıdır.
Zamanaşımı dolarsa ne olur?
Türk Ceza Kanununda öngörülen düşme sebeplerinin varlığı hâlinde mahkeme davanın düşmesine karar verir (CMK md.223/8). Ancak derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde düşme kararı verilemez (CMK md.223/9).
Dava ve ceza zamanaşımı re’sen uygulanır ve şüpheli, sanık veya hükümlü bundan vazgeçemez (TCK md.72/2). Bu nedenle sanığın talebi olmasa da mahkeme süreyi kendiliğinden incelemek zorundadır.
Şikâyet süresi ile dava zamanaşımı aynı şey mi?
Hayır. Şikâyete bağlı suçlarda yetkili kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz (md.73/1). Bu süre, zamanaşımını geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve faili öğrendiği günden başlar (md.73/2).
7531 sayılı Kanun md.14 ile eklenen cümleye göre şikâyete bağlı hakaret suçunda şikâyet süresi, fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez (md.73/2). Şikâyetten vazgeçmenin etkisi için şikâyetten vazgeçme yazısına bakılabilir.
Ceza zamanaşımı nedir?
Ceza zamanaşımı, kesinleşmiş cezanın belirli süreler geçince infaz edilememesidir (md.68/1). Dava zamanaşımından farklı olarak hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir suretle kesintiye uğradığı günden başlar ve kalan ceza miktarı esas alınır (md.68/5).
| Ceza | Ceza zamanaşımı (md.68/1) |
|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 40 yıl |
| Müebbet hapis | 30 yıl |
| Yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis | 24 yıl |
| Beş yıldan fazla hapis | 20 yıl |
| Beş yıla kadar hapis ve adli para cezası | 10 yıl |
Suç tarihinde on iki ile on beş yaş arasındaki kişiler için bu sürelerin yarısı, on beş ile on sekiz yaş arasındakiler için üçte ikisi uygulanır (md.68/2). Türleri farklı cezaları içeren hükümler, en ağır ceza için konulan sürenin geçmesiyle infaz edilmez (md.68/4).
Ceza zamanaşımını, infaz için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna göre yapılan tebligat veya bu maksatla hükümlünün yakalanması keser (md.71/1). Hükümlü, üst sınırı iki yıldan fazla hapis gerektiren kasıtlı bir suç işlerse de ceza zamanaşımı kesilir (md.71/2).
Cezaya bağlı veya hükümde belirtilen hak yoksunlukları ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder (md.69). Müsadereye ilişkin hüküm kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilmez (md.70).
Örnek (kurgu): B hakkında temel hâliyle hırsızlık (md.141/1) iddiasıyla soruşturma başlar. Suç tarihinden iki yıl sonra savcı huzurunda ifadesi alınır, üç yıl sonra iddianame düzenlenir. Her kesme süreyi yeniden başlatır; ancak suç tarihinden itibaren 12 yıl geçtiğinde, durma süreleri hariç, dava düşer (md.66/1-e, md.67/4).
Sıkça sorulan sorular
Ceza davası zamanaşımı kaç yıldır?
Suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre 8, 15, 20, 25 veya 30 yıldır (TCK md.66/1).
Olağanüstü zamanaşımı ne demektir?
Kesilmelere rağmen sürenin uzayabileceği üst sınırdır; kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzama olur (md.67/4).
Kolluktaki ifade zamanaşımını keser mi?
md.67/2-a yalnızca savcı huzurunda ifade alınmasını veya sorguya çekilmeyi kesme sebebi olarak sayar.
Sanık zamanaşımından vazgeçebilir mi?
Hayır; zamanaşımı re’sen uygulanır ve sanık bundan vazgeçemez (md.72/2).
HAGB kararı zamanaşımını etkiler mi?
Evet; denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur (CMK md.231/8).
Kaynaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu md.66-73, 125, 141, 157
mevzuat.gov.tr - 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu md.171, 223, 231, 253, 254
mevzuat.gov.tr - Yargıtay Ceza Genel Kurulu E.2011/11-241 K.2012/114 T.20.03.2012
mevzuat.adalet.gov.tr