Terekenin tespiti, mirasbırakanın ölüm anındaki mal ve haklarının mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimince yazılmasıdır (TMK md.589-590). Mirası paylaştırmaz; bir koruma önlemidir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’a göre md.590’daki bir aylık süre hak düşürücü değildir; tespit, olanaksız veya yararsız hâle gelmedikçe tereke paylaşılana kadar istenebilir.
Terekenin tespiti nedir?
TMK md.589/1’e göre mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi, istem üzerine veya re’sen, tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine geçmesini sağlamak için gerekli bütün önlemleri alır. Bu önlemler özellikle terekedeki mal ve hakların yazımına, terekenin mühürlenmesine, terekenin resmen yönetilmesine ve vasiyetnamelerin açılmasına ilişkindir (md.589/2).
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi E.2016/527 K.2018/5514 kararı tespitin amacını şöyle açıklar: ölüm tarihi itibarıyla terekeyi oluşturan unsurları belirlemek, olası ihtilaflarda başvuru kaynağı oluşturmak ve terekenin ölüm anındaki durumunu öğrenme imkânı sağlamak.
| Önlem | Ne yapılır | Dayanak |
|---|---|---|
| Yazım (defter tutma) | Terekedeki mal ve haklar deftere yazılır | TMK md.589/2, 590 |
| Mühürleme | Yazımı yapılan mallardan gerekenler mühürlenir | TMK md.591 |
| Resmen yönetim | Kanunda sayılan hâllerde tereke resmen yönetilir | TMK md.592 |
| Vasiyetnamelerin açılması | Bulunan vasiyetnameler açılır | TMK md.589/2 |
Terekenin tespiti hangi mahkemeden istenir?
Önlemleri mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi alır (md.589/1). Mirasbırakan yerleşim yerinden başka bir yerde ölmüşse, o yerin sulh hâkimi ölümü yerleşim yeri sulh hâkimine gecikmeksizin bildirir. Ölüm yerindeki mallar için gerekli önlemleri alır ve dosyayı, varsa vasiyetnameyle birlikte yerleşim yeri sulh hâkimine gönderir (md.589/4).
Önlemlerle ilgili giderler, ileride terekeden alınmak üzere başvuran kişi tarafından karşılanır; hâkimin re’sen karar verdiği hâllerde gideri Devlet karşılar (md.589/3).
Sulh hâkimi hangi hâllerde defter tutar?
Md.590 defter tutulmasına karar verilecek hâlleri sayar:
| Sebep | Dayanak |
|---|---|
| Mirasçılar arasında vesayet altına alınmış veya alınması gereken kişi varsa | TMK md.590/1-1 |
| Mirasçılardan biri uzun süreden beri bulunamıyor ve temsilcisi yoksa | TMK md.590/1-2 |
| Mirasçılardan veya ilgililerden biri ölüm tarihinden başlayarak bir ay içinde isterse | TMK md.590/1-3 |
Defter tutma işlemi gecikmeksizin tamamlanır (md.590/2).
Bir aylık süre geçtikten sonra tespit istenebilir mi?
Evet. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi iki kararında aynı sonuca varmıştır.
E.2016/527 K.2018/5514 T.11.09.2018: Davacı, mirasbırakanın terekesinin alacak ve borçlarıyla birlikte tespitini istemişti.
| Aşama | Karar |
|---|---|
| Sulh Hukuk Mahkemesi | İstem hak düşürücü süre geçtiği gerekçesiyle reddedildi |
| Yargıtay 14. Hukuk Dairesi | Hüküm oybirliğiyle bozuldu |
Daireye göre md.590/3’teki bir aylık süre mirasçılar veya ilgililer için hak düşürücü değildir. Bu süre, “gecikmeksizin tamamlanır” hükmüyle birlikte okunduğunda, hâkime bir ay içinde yapılan başvuruları kabul etme zorunluluğu getirir. Süre aşılmış olsa da koruma önlemi olarak tespit, olanaksız veya yararsız hâle gelmedikçe terekenin paylaştırılmasına kadar istenebilir.
E.2015/18247 K.2017/2270 T.23.03.2017 (https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/360045800): Davacı, uzun süre görüşmediği mirasbırakanın malvarlığından haberi olmadığını belirterek tespit istemişti.
| Aşama | Karar |
|---|---|
| Sulh Hukuk Mahkemesi | Bir aylık hak düşürücü süre içinde yapılmayan istem reddedildi |
| Yargıtay 14. Hukuk Dairesi | Hüküm oybirliğiyle bozuldu |
Daire, md.590’daki bir aylık sürenin hak düşürücü değil düzenleyici nitelikte olduğunu ve mirasçının tespit istemesinde hukuki yararı bulunduğunu belirtmiştir.
Uygulamada dikkat: Bu kararlar, tespitin süre aşımı gerekçesiyle reddedilmesine karşı dayanak oluşturur. Tereke paylaşılmışsa veya tespit yararsız hâle gelmişse sonuç farklı olabilir.
Tespit, mallar üzerinde hak doğurur mu?
Hayır. Yargıtay 14. HD E.2016/527 K.2018/5514 kararına göre koruma önlemi olarak tespitin maddi hukuk bakımından haklara ve borçlara etkisi yoktur:
- Tespit edilen malların terekeye ait olduğuna, tespit edilmeyenlerin ait olmadığına delil teşkil etmez.
- Mirasçıların tespite onay vermesi, onları tespit edilmemiş borçlardan kurtarmaz.
- Tespit edilmemiş tereke alacakları için talepte bulunulamayacağı anlamına gelmez.
- Mirasçılar, deftere yazılmış veya yazılmamış unsurları birbirlerine ya da üçüncü kişilere karşı ihtilaf konusu yapabilir.
- Bu defter, mirasın paylaşılmasına veya başka bir özel hukuk ilişkisine esas olmaz.
Aynı kararda mahkemenin resmî kurumlardan mirasbırakanın taşınır ve taşınmaz malvarlığına ilişkin bilgi istemesi ve mirasçılardan bilgi alması gerektiği belirtilmiştir. Mirasçıların payları için saklı pay nasıl hesaplanır yazısına bakılabilir.
Terekenin tespiti ile resmî defter tutma arasındaki fark nedir?
Yargıtay, tespit isteminin md.619’daki resmî defter tutma değil, md.589 ve devamındaki koruma önlemi olduğunu vurgulamıştır.
| Ölçüt | Koruma önlemi olarak tespit | Resmî defter tutma |
|---|---|---|
| Amaç | Terekenin ölüm anındaki durumunu belirlemek | Mirası kabul veya redde esas olmak |
| Kim ister | Mirasçılar veya ilgililer (md.590/1-3); hâkim re’sen de karar verebilir (md.589/1) | Mirası reddetmeye hakkı olan her mirasçı (md.619/1) |
| Süre | Yargıtay’a göre bir ay hak düşürücü değildir | Bir ay içinde, ret usulüne uyularak (md.619/2) |
| Başka mirasçılara etkisi | Md.590’da düzenlenmemiştir | Bir mirasçının istemi diğerleri hakkında da etkilidir (md.619/3) |
Tespit, mirası ret süresini etkiler mi?
Etkiler. Miras kural olarak üç ay içinde reddolunabilir (md.606/1). Koruma önlemi olarak terekenin yazımı hâlinde ise ret süresi, yasal ve atanmış mirasçılar için yazım işleminin sona erdiğinin sulh hâkimince kendilerine bildirilmesiyle başlar (md.607).
Örnek (kurgu): F’nin babası ölür; F, babasının borçlarını bilmemektedir. F sulh hâkiminden terekenin yazımını ister. F için ret süresi, yazımın sona erdiğinin kendisine bildirildiği tarihten başlar.
Mühürleme nasıl yapılır?
Yazımı yapılan tereke mallarından gerekenler mühürlenir; mühürlenmeyen mallar için uygun koruma önlemi alınır. Mühür altına alma yazımdan önce de yapılabilir (md.591/1).
| Kural | Dayanak |
|---|---|
| Mirasbırakanla birlikte oturanların ihtiyacı olan eşya tutanakla tespit edilip kendilerine bırakılır | TMK md.591/2 |
| Taşınmazların oturma için zorunlu bölümleri mühürlemenin dışında tutulur | TMK md.591/2 |
| Alacaklının istemiyle mühürleme, güvence altına alınan miktarla sınırlıdır | TMK md.591/3 |
| Alacaklıya güvence gösterilirse mühürleme yapılmaz, yapılmışsa kaldırılır | TMK md.591/3 |
Tespit isteminden önce hangi belgeler gerekir?
Mirasçı sıfatı çoğu dosyada mirasçılık belgesiyle gösterilir. Belgenin nasıl alınacağı için mirasçılık belgesi nasıl alınır yazısına bakılabilir. Terekede vasiyetname bulunması hâlinde açılması da md.589/2’deki önlemler arasındadır; şekiller için vasiyetname nasıl yapılır yazısına bakılabilir.
Sıkça sorulan sorular
Terekenin tespiti hangi mahkemede istenir?
Mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkiminden istenir (TMK md.589/1).
Ölümden bir ay sonra tereke tespiti istenebilir mi?
Yargıtay 14. HD’ye göre bir aylık süre hak düşürücü değildir; tespit, olanaksız veya yararsız hâle gelmedikçe tereke paylaşılana kadar istenebilir (E.2016/527 K.2018/5514).
Tereke tespiti malların kime ait olduğunu belirler mi?
Hayır. Tespit, maddi hukuk bakımından haklara ve borçlara etki etmez ve paylaşmaya esas olmaz.
Tereke yazımı mirası ret süresini değiştirir mi?
Koruma önlemi olarak yazım hâlinde ret süresi, yazımın sona erdiğinin bildirilmesiyle başlar (md.607).
Tespitin giderlerini kim öder?
Başvuran kişi, ileride terekeden alınmak üzere öder; hâkimin re’sen karar verdiği hâllerde Devlet karşılar (md.589/3).
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu md.589-592, 606, 607, 619
mevzuat.gov.tr - Yargıtay 14. Hukuk Dairesi E.2016/527 K.2018/5514 T.11.09.2018
mevzuat.adalet.gov.tr - Yargıtay 14. Hukuk Dairesi E.2015/18247 K.2017/2270 T.23.03.2017
mevzuat.adalet.gov.tr