Tutuklama kararına, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir (CMK md.268/1). Dilekçe kararı veren mercie verilir; tutuklu kişi tutukevi müdürüne de başvurabilir (md.263/1). Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama kararına yapılan itirazı asliye ceza hâkimi inceler (md.268/3-b). İtiraz kural olarak duruşmasız incelenir; savcı görüşü bildirilir (md.270/2, 271/1).
- Süre kararın verildiği günden değil, öğrenildiği günden başlar.
- Süre geçse bile her aşamada salıverilme istenebilir (md.104/1).
- Kanuna aykırı tutuklamada tazminat yolu vardır (md.141/1-a).
Tutuklama kararı hangi şartlarla verilir?
Tutuklama için iki şart birlikte aranır: kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni (CMK md.100/1). İşin önemi, beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle ölçülü değilse tutuklama kararı verilemez.
| Tutuklama nedeni | Dayanak |
|---|---|
| Kaçma, saklanma veya kaçma şüphesini uyandıran somut olgular | md.100/2-a |
| Delilleri yok etme, gizleme, değiştirme şüphesi | md.100/2-b-1 |
| Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı girişimi şüphesi | md.100/2-b-2 |
| Kanunda sayılan katalog suçlarda kuvvetli şüphe | md.100/3 |
Sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda ve hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez; vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenen suçlar bu yasağın dışındadır (md.100/4). Bu sınır itiraz dilekçesinde ilk bakılacak noktalardan biridir.
Soruşturma evresinde tutuklamaya savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde savcının istemi üzerine veya re’sen mahkeme karar verir (md.101/1). Savcının isteminde adli kontrolün yetersiz kalacağını belirten hukuki ve fiilî nedenlere yer verilmesi zorunludur.
Tutuklamaya, devamına veya tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni, ölçülülük ve adli kontrolün yetersiz kalacağı somut olgularla gerekçelendirilmelidir (md.101/2). Kararın içeriği şüpheliye sözlü bildirilir ve bir örneği verilir.
Bu gerekçe unsurları itiraz dilekçesinin de omurgasını oluşturur. Adli kontrol ile tutuklama arasındaki fark için adli kontrol nedir yazısına bakılabilir.
Tutuklamaya itiraz süresi ne kadardır?
İtiraz süresi, ilgililerin kararı CMK md.35’e göre öğrendiği günden itibaren iki haftadır (md.268/1). Bu süre 7499 sayılı Kanun md.37 ile “yedi gün” yerine “iki hafta” olarak değiştirilmiştir.
Yüze karşı verilen karar ilgiliye açıklanır ve istenirse bir örneği verilir (md.35/1). Tutuklu kişiye tebliğ edilen karar kendisine okunup anlatılır (md.35/3).
Uygulamada dikkat: Sulh ceza hâkimliğinin sorgu sonunda verdiği tutuklama kararı çoğu zaman yüze karşı açıklanır; bu durumda süre o günden işlemeye başlar.
İtiraz dilekçesi nereye verilir?
İtiraz, kararı veren mercie verilecek bir dilekçe veya tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine beyanda bulunmak suretiyle yapılır (md.268/1). Dilekçe doğrudan itirazı inceleyecek mercie verilmez.
| Başvuru yolu | Nasıl | Dayanak |
|---|---|---|
| Dilekçe | Kararı veren hâkimliğe veya mahkemeye | md.268/1 |
| Sözlü beyan | Zabıt kâtibine, tutanağa geçirilerek | md.268/1 |
| Tutukevinden | Ceza infaz kurumu ve tutukevi müdürüne beyan veya dilekçe | md.263/1 |
Tutukevi müdürüne yapılan başvuruda tutanak ve dilekçe derhâl ilgili mahkemeye gönderilir (md.263/3). Başvuru deftere kaydedilip tutanak düzenlendiğinde kanun yolu süreleri kesilmiş sayılır (md.263/4).
Merci yanlış belirlenmişse bu yanılma başvuranın haklarını ortadan kaldırmaz; başvuru derhâl yetkili mercie gönderilir (md.264).
İtirazı hangi merci inceler?
Kararı veren hâkim veya mahkeme itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltir. Yerinde görmezse dosyayı en çok üç gün içinde inceleme merciine gönderir (md.268/2).
| Kararı veren | İtirazı inceleyen | Dayanak |
|---|---|---|
| Sulh ceza hâkimliği (tutuklama ve adli kontrol kararı) | Yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi | md.268/3-b |
| Asliye ceza mahkemesi | Yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi | md.268/3-c |
| Ağır ceza mahkemesi | Numara olarak izleyen daire; tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi | md.268/3-c |
Sulh ceza hâkimliği işlerine asliye ceza hâkimi bakıyorsa itirazı inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanına aittir (md.268/3-b).
İtiraz nasıl incelenir?
Kanunda yazılı hâller dışında itiraz duruşma yapılmadan incelenir; gerekli görülürse savcı ve sonra müdafi dinlenir (md.271/1). Merci itirazı Cumhuriyet savcısına ve karşı tarafa bildirebilir, inceleme ve araştırma yapabilir (md.270/1).
Tutuklamaya yapılan itiraz üzerine savcıdan görüş alınırsa bu görüş şüpheli, sanık veya müdafiye bildirilir. Bunlar üç gün içinde görüşlerini bildirebilir (md.270/2).
Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, Firas Aslan ve Hebat Aslan başvurusunda (B. No: 2012/1158, 21/11/2013) bu konuyu incelemiştir. Başvurucuların tutukluluğun devamı kararına yaptığı itirazda merci, md.270’e göre savcının yazılı görüşünü almış ancak bu görüşü başvuruculara bildirmemiştir. İtiraz, savcının görüşü doğrultusunda reddedilmiştir.
Mahkeme, savcı görüşünün bildirilmemesi nedeniyle Anayasa md.19/8’in ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiştir. Aynı kararda, itirazın duruşma yapılmadan incelenmesinin tek başına md.19/8’i ihlal etmediği de kabul edilmiştir; başvurucular kısa süre önce mahkeme önünde sözlü savunma yapabilmiştir. Olay, md.270/2’nin yürürlüğe girmesinden önceki döneme aittir.
Anayasa Mahkemesinin emsal karar sayfasında, sonraki bir Genel Kurul kararıyla bu tür şikâyetlerin “önemli kişisel zarar” yönünden ayrıca değerlendirildiği belirtilmektedir. Bu nedenle bildirilmeyen görüşün somut olarak neyi etkilediği ortaya konmalıdır.
İtiraz yerinde görülürse merci konu hakkında da karar verir; karar mümkün olan en kısa sürede verilir (md.271/2-3). Merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir; ancak ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (md.271/4).
Süre kaçarsa ne yapılabilir?
Şüpheli veya sanık soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir (md.104/1). Tutukluluğun devamına veya salıverilmeye ilişkin kararlara da itiraz edilebilir (md.104/2).
Soruşturma evresinde tutukluluğun devamı gerekip gerekmediği en geç otuzar günlük sürelerle sulh ceza hâkimince incelenir; şüpheli de bu incelemeyi isteyebilir (md.108/1-2). Kovuşturmada mahkeme bu konuda her oturumda karar verir (md.108/3).
İtiraz dilekçesinde neler yer almalı?
Kanun, tutuklama kararında hangi unsurların gerekçelendirileceğini sayar (md.101/2). Dilekçede bu unsurların her biri ayrı ayrı ele alınabilir.
| Kararın gerekçelendirmesi gereken unsur | Dilekçede ele alınabilecek soru | Dayanak |
|---|---|---|
| Kuvvetli suç şüphesi | Şüphe somut delile mi dayanıyor? | md.100/1, md.101/2-a |
| Tutuklama nedeni | Kaçma veya delil karartma şüphesi somut olguyla gösterilmiş mi? | md.100/2, md.101/2-b |
| Ölçülülük | Tutuklama işin önemi ve beklenen cezayla orantılı mı? | md.100/1, md.101/2-c |
| Adli kontrolün yetersizliği | Adli kontrolün neden yetersiz kalacağı somut olgularla açıklanmış mı? | md.101/1, md.101/2-d |
Kararı veren hâkimlik itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltebildiği için (md.268/2), dilekçenin ilk muhatabı da odur.
Tutuklama yerine adli kontrol istenebilir mi?
Cumhuriyet savcısı, şüphelinin adli kontrol altına alınarak serbest bırakılmasını sulh ceza hâkiminden isteyebilir; hakkında tutuklama kararı verilmiş şüpheli ve müdafii de aynı istemde bulunabilir (md.103/1). Soruşturma evresinde savcı tutuklamanın artık gereksiz olduğu kanısına varırsa şüpheliyi re’sen serbest bırakır; kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiğinde şüpheli serbest kalır (md.103/2).
Tutukluluk süresinin uzatılmasına ilişkin kararlar da savcının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir (md.102/3).
Tutukluluk en fazla ne kadar sürebilir?
| Durum | Azami süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Ağır ceza dışındaki işler | Bir yıl; zorunlu hâlde altı ay uzatma | md.102/1 |
| Ağır ceza işleri | İki yıl; uzatmayla toplam üç yıl (bazı suçlarda beş yıl) | md.102/2 |
| Soruşturma evresi, ağır ceza dışı | Altı ay | md.102/4 |
| Soruşturma evresi, ağır ceza işleri | Bir yıl (bazı suçlarda bir yıl altı ay, uzatmayla altı ay daha) | md.102/4 |
Suçu işlediğinde on beş yaşını doldurmamış çocuklarda bu süreler yarı, on sekiz yaşını doldurmamışlarda dörtte üç oranında uygulanır (md.102/5).
Kanunlarda belirtilen koşullar dışında tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen kişi, maddi ve manevi zararını devletten isteyebilir (md.141/1-a). Tutuklama öncesindeki ifade ve sorgu aşamasındaki haklar için ifadeye çağrılan kişinin hakları yazısına, yargılamanın genel akışı için ceza yargılaması nasıl işler yazısına bakılabilir.
Örnek (kurgu): K, sulh ceza hâkimliğince sorgu sonunda tutuklanır ve karar yüzüne karşı açıklanır. K, iki hafta içinde tutukevi müdürüne dilekçe verir. Hâkimlik kararını düzeltmezse dosyayı üç gün içinde asliye ceza hâkimine gönderir; asliye ceza hâkiminin vereceği karar kesindir.
Sıkça sorulan sorular
Tutuklamaya itiraz süresi kaç gündür?
Kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır (CMK md.268/1).
İtiraz dilekçesi hangi mahkemeye verilir?
Kararı veren hâkimliğe veya mahkemeye verilir; tutuklu kişi tutukevi müdürüne de verebilir (md.268/1, md.263/1).
Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama kararına itirazı kim inceler?
Yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (md.268/3-b).
İtiraz reddedilirse tekrar itiraz edilebilir mi?
Merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir; ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararları bunun istisnasıdır (md.271/4). Salıverilme ise her aşamada istenebilir (md.104/1).
Haksız tutuklamada tazminat istenebilir mi?
Kanunlarda belirtilen koşullar dışında tutuklanan kişi tazminat isteyebilir (md.141/1-a).
Kaynaklar
- Anayasa Mahkemesi, Firas Aslan ve Hebat Aslan [1. B.], B. No: 2012/1158, 21/11/2013
kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr - Anayasa Mahkemesi, Kişi özgürlüğü ve güvenliğine dair emsal kararlar
anayasa.gov.tr - 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu md.35, 100-108, 141, 263, 264, 267-271
mevzuat.gov.tr