Kısaca
Haczedilemeyen mallar İİK md.82’de sayılır. Ailenin ortak kullandığı ev eşyası, bedenî çalışmaya dayalı mesleğin aletleri, borçlunun haline münasip evi ve öğrenci bursları bunlardandır. Bu mallar haczedilirse borçlu, haczi öğrendiği tarihten itibaren 7 gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla başvurmalıdır (İİK md.16, 82).
- 2023 değişikliğiyle ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczedilemez hâle geldi; para, altın ve kıymetli eşya hariçtir (İİK md.82/1-3).
- Meslek aletleri ve ev, değeri fazlaysa satılır; haline münasip bedel borçluya bırakılır (İİK md.82/2. fıkra).
- Borç o malın bedelinden doğmuşsa meslek eşyası, tarım araçları ve ev korunmaz (İİK md.82).
- Haczedilemeyen mala ilişkin önceden yapılan “haczedilebilir” anlaşmaları geçersizdir (İİK md.83/a).
İçindekiler8 başlık
İİK 82’ye göre hangi mallar haczedilemez?
Kanun 13 bent sayar. Haczin caiz olup olmadığına önce icra memuru karar verir (İİK md.82, son fıkra). Memur hata yaparsa borçlu şikâyet yoluna gider. Aşağıdaki tablo, uygulamada en sık karşılaşılan bentleri kanun lafzına göre gösterir.
| Bent | Haczedilemeyen | Not |
|---|---|---|
| 2 | Bedenî çalışmaya dayanan mesleğin sürdürülmesi için gerekli eşya | Değeri fazlaysa satılır, haline münasip kısım bırakılır |
| 3 | Kişisel eşya ve ailenin ortak kullandığı tüm ev eşyası | Para, kıymetli evrak, altın, antika, süs eşyası hariç |
| 4 | Çiftçinin zorunlu arazi, hayvan ve aletleri; sanat ve meslek aletleri, kitaplar | Değeri fazlaysa satılır |
| 6 | İki aylık yiyecek ve yakacak, gelecek mahsulün tohumu | — |
| 11 | Vücut veya sağlık zararı için ödenen tazminat | Toptan veya irat şeklinde |
| 12 | Borçlunun haline münasip evi | Değeri fazlaysa satılır |
| 13 | Öğrenci bursları | 2012’de eklendi |
Diğer bentler devlet mallarını, sağmal hayvanları, bağ-bahçe ve sebze yetiştiricisi ile geçimi hayvancılığa dayanan borçlunun geçimi için zorunlu olan bahçe, alet ve hayvanlarını, haczedilmemek üzere kurulan ömür boyu gelirleri, malul ve şehit maaşlarını ve yardım sandığı maaşlarını kapsar. Maaş, ücret ve emekli aylığı ise md.82’de değil md.83’te, kısmen haczedilebilen gelirler arasında düzenlenir. Bu konu maaş haczi oranı yazısında ayrıca anlatılmıştır.
2023 değişikliği ev eşyası haczini nasıl değiştirdi?
28.03.2023 tarihli 7445 sayılı Kanun md.82/1-3’ün lafzını değiştirdi. Eski metin yalnız “lüzumlu eşya”yı koruyor ve aynı amaçla kullanılan eşyadan birden fazla varsa birini bırakıyordu. Yeni metin, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşyayı ve ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyasını korur.
Değişikliğin daha az bilinen ikinci ayağı vardır. Aynı Kanun, “borç bu eşyanın bedelinden doğmuşsa istisna uygulanmaz” kuralının kapsamından 3. bendi çıkardı. Bugün bu kural yalnız 2, 4, 5, 7 ve 12. bentler için geçerlidir. Yani taksitle alınan ve bedeli ödenmeyen bir ev eşyası için bile md.82/1-3 koruması devam eder. Para, altın, gümüş, değerli taş, antika ve süs eşyası ise bu korumanın dışındadır.
Uygulamada dikkat: Haciz tutanağına eşyanın “aile ortak kullanımında” olduğunu ve kime ait olduğunu yazdırmak, sonraki şikâyette ispatı kolaylaştırır. Eşya üçüncü kişiye aitse yol haczedilmezlik şikâyeti değil, istihkak davası olabilir. [İİK md.82, 96-97]
Haline münasip ev nasıl belirlenir?
Borçlunun haline münasip evi haczedilemez (İİK md.82/1-12). Ölçü; borçlunun haciz anındaki sosyal durumu ile kendisi ve birlikte yaşadığı ailesinin ihtiyacıdır. Mahkeme bilirkişiyle iki değer tespit ettirir: haczedilen evin değeri ve borçlunun daha mütevazı bir semtte alabileceği uygun evin değeri.
- Ev değeri uygun ev bedelini aşmıyorsa: Haciz kaldırılır.
- Ev değeri daha yüksekse: Ev, uygun ev bedelinden az olmamak üzere satılır. Bu bedel borçluya bırakılır, kalanı alacaklıya ödenir (İİK md.82/2. fıkra).
Değerlerin hangi tarihe göre belirleneceği önemlidir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, değerlerin haciz tarihine göre belirlenmesi gerektiğini tekrarlamıştır. Haciz ile şikâyet arasında yalnız 6 gün olan bir dosyada şikâyet tarihine göre yapılan tespiti sonuca etkili görmemiş ve kararı oy çokluğuyla onamıştır (Yargıtay 12. HD, E. 2024/7210, K. 2025/447, T. 22.01.2025 — karar metni). Karşı oy, değerin mutlaka haciz tarihine göre belirlenmesi gerektiğini savunmuştur.
İpotekli ev için meskeniyet şikâyeti yapılabilir mi?
Borçlunun kendi iradesiyle kurduğu ipotek, meskeniyet şikâyetine engel olabilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, konut kredisine özgülenmeyen ve doğmuş ve doğacak tüm borçları güvence altına alan üst sınır ipoteğini ele almıştır. Hacizden önce kurulan ve haciz tarihinde borcu ödenmemiş olan bu ipoteğin şikâyete engel olduğuna karar vermiştir. Bankanın ipoteğin konut kredisi için kurulduğunu bildirmesi sonucu değiştirmemiştir. Karar oy çokluğuyla verilmiştir (Yargıtay HGK, E. 2023/575, K. 2024/16, T. 24.01.2024 — karar metni).
Ayrıca evin bedelinden doğan borçlarda md.82/1-12 koruması uygulanmaz. Bu nedenle evdeki ipoteğin türü önemlidir. Aynı kararda konut kredisi gibi sosyal amaçlı kredilerin teminatı olarak zorunlu kurulan ipoteğin şikâyete engel olmadığı, borçlunun serbest iradesiyle kurduğu ipoteğin ise engel olduğu belirtilmiştir. Borç haciz tarihinden önce ödenmişse şikâyet yine yapılabilir.
Meslek aletleri ne zaman haczedilemez?
Kanun, ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleği için gerekli eşyayı (İİK md.82/1-2) ve sanat ve meslek için lüzumlu alet, edevat ve kitapları (İİK md.82/1-4) korur. Hukuk Genel Kurulu bir diş hekiminin muayenehanesindeki hacizde ölçüyü şöyle koymuştur: borçlunun bedenî ve fikrî kişisel çalışması, sermaye ve yabancı iş gücüne göre ön plandaysa meslek sahibi sayılır. Diş hekiminin kişisel çalışmasının ön planda olduğunu, bu nedenle meslek sahibi sayılacağını belirtmiştir. Hangi cihazların mesleğin sürdürülmesi için gerekli olduğu, ilgili yönetmelikte muayenehanede bulunması zorunlu sayılan cihazlar da dikkate alınarak bilirkişiyle tespit edilmelidir. Değerleri fazlaysa haline münasip kısım bırakılarak satış yapılmalıdır. Direnme kararı oy birliğiyle bozulmuştur (Yargıtay HGK, E. 2017/335, K. 2020/897, T. 17.11.2020 — karar metni).
Örnek (kurgu): Serbest çalışan bir grafik tasarımcının bilgisayarı ve çizim tableti haczedilir. Tasarımcı tek başına çalışmaktadır ve işinin özü kendi emeğidir. 7 gün içinde md.82/1-2’ye dayanarak şikâyette bulunur. Mahkeme, cihazların meslek için gerekli olup olmadığını ve değerlerinin haline münasip olup olmadığını bilirkişiyle inceler.
Haczedilmezlik şikâyeti ne zaman ve nereye yapılır?
Şikâyet, icra dairesinin bulunduğu yerdeki icra mahkemesine yapılır. Süre, haczin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gündür (İİK md.16/1). Yargıtay, kıymet takdiri raporunun tebliğ edildiği tarihi öğrenme tarihi kabul etmiş ve süre geçtikten sonra yapılan meskeniyet şikâyetinin reddedilmesi gerektiğini belirtmiştir. Karar oy birliğiyle verilmiştir (Yargıtay 12. HD, E. 2019/8397, K. 2020/5343, T. 23.06.2020 — karar metni).
Sık yapılan hatalar şunlardır:
- Süreyi kaçırmak: Kıymet takdiri tebliği de öğrenme sayılabilir; 7 gün buradan başlayabilir.
- Şikâyeti yanlış yola taşımak: Borca itiraz itirazın iptali davası sürecinde, haczin konusu ise md.82 şikâyetiyle tartışılır.
- Mal beyanında haczedilemeyen malı gizlemek: Beyan tüm malları kapsar; haczedilip edilemeyeceğine memur ve mahkeme karar verir.
- Bankadaki parayı ev eşyası sanmak: Para ve kıymetli evrak md.82/1-3 korumasının dışındadır. Hesaba gelen alacaklar için haciz ihbarnamesi süreci işler.
- Kıymetli eşyayı korunuyor sanmak: Altın, antika ve süs eşyası evde bulunsa da md.82/1-3 kapsamına girmez.
Sıkça sorulan sorular
Borçlunun tek evi haczedilebilir mi?
Haczedilebilir, ancak ev haline münasipse borçlu şikâyetle haczi kaldırtabilir. Değeri yüksekse ev satılır ve uygun ev bedeli borçluya bırakılır (İİK md.82/1-12).
Televizyon, buzdolabı veya çamaşır makinesi haczedilir mi?
Ailenin ortak kullanımına hizmet ediyorsa 2023 değişikliğinden sonra haczedilemez. Aynı türden birden fazla olması da artık tek başına haciz sebebi değildir (İİK md.82/1-3).
Ticari araç haczedilebilir mi?
Kanun, arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimini sağlayan nakil vasıtalarını korur (İİK md.82/1-4). Büyük bir nakliye işletmesinin araç filosu bu lafza girmez. Borç aracın bedelinden doğmuşsa koruma uygulanmaz (İİK md.82/2. fıkra).
Haczedilmezlikten önceden vazgeçebilir miyim?
Hayır. md.82 ve 83’teki malların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçersizdir (İİK md.83/a). Haciz yapıldıktan sonra şikâyet hakkını kullanıp kullanmamak ise borçluya kalmıştır.
Şikâyet süresi ne zaman başlar?
Haczin öğrenildiği tarihten başlar ve 7 gündür (İİK md.16/1). Yargıtay, kıymet takdirinin tebliğini öğrenme tarihi saymıştır (12. HD, K. 2020/5343).
Kaynaklar
- 2004 s. İcra ve İflas Kanunu md.16, 82, 83, 83/a
mevzuat.gov.tr - Yargıtay HGK, E. 2017/335, K. 2020/897, T. 17.11.2020
mevzuat.adalet.gov.tr - Yargıtay HGK, E. 2023/575, K. 2024/16, T. 24.01.2024
mevzuat.adalet.gov.tr - Yargıtay 12. HD, E. 2024/7210, K. 2025/447, T. 22.01.2025
mevzuat.adalet.gov.tr - Yargıtay 12. HD, E. 2019/8397, K. 2020/5343, T. 23.06.2020
mevzuat.adalet.gov.tr