Kısaca
Meşru müdafaa, kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen haksız saldırıyı o anda ve saldırıyla orantılı biçimde defetmesidir. Bu zorunlulukla işlenen fiil nedeniyle faile ceza verilmez (TCK md.25/1). Hukuka uygunluk nedeni olduğu için mahkeme beraat kararı verir (CMK md.223/2-d). Sınır aşılırsa TCK md.27 uygulanır.
- Saldırı haksız olmalı ve bir hakka yönelmelidir (TCK md.25/1).
- Saldırı gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olmalıdır.
- Savunma o anda ve orantılı olmalıdır.
- Sınırın kastsız aşılmasında indirimli taksir cezası, mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaşta ceza verilmemesi söz konusudur (TCK md.27).
İçindekiler8 başlık
Meşru müdafaanın şartları nelerdir?
TCK md.25/1’deki unsurlar iki gruba ayrılır:
| Unsur | Saldırıya ilişkin | Savunmaya ilişkin |
|---|---|---|
| Hak | Kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelmeli | Başkasının hakkı için de savunma yapılabilir |
| Haksızlık | Saldırı haksız olmalı | — |
| Zaman | Gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olmalı | Saldırı “o anda” defedilmeli |
| Ölçü | — | Hal ve koşullara göre saldırıyla orantılı olmalı |
| Zorunluluk | — | Saldırıyı defetmek zorunluluğuyla işlenmeli |
Bu unsurlardan biri eksikse md.25/1 uygulanmaz. Orantılılık eksikse TCK md.27’deki sınırın aşılması gündeme gelir.
Meşru müdafaa ile zorunluluk hâli farkı nedir?
Meşru müdafaada karşıda haksız bir saldırı vardır (TCK md.25/1). Zorunluluk hâlinde ise kişi, bilerek neden olmadığı ve başka türlü korunma imkânı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak için hareket eder; tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı aranır (TCK md.25/2).
Karar türü de farklıdır. Meşru savunmada hukuka uygunluk nedeni bulunduğundan beraat kararı verilir (CMK md.223/2-d). Zorunluluk hâlinde ise kusur bulunmadığı için ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir (CMK md.223/3-b).
Meşru müdafaada sınır aşılırsa ne olur?
TCK md.27 iki ayrı durum düzenler:
| Durum | Sonuç | Dayanak | Karar türü |
|---|---|---|---|
| Sınır kast olmaksızın aşıldı; fiil taksirle de cezalandırılıyor | Taksirli suçun cezasından 1/6–1/3 indirim | TCK md.27/1 | Mahkûmiyet |
| Sınır mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan aşıldı | Ceza verilmez | TCK md.27/2 | Ceza verilmesine yer olmadığı (CMK md.223/3-c) |
Yargıtay 1. Ceza Dairesi, md.27/2’nin şartlarını şöyle sıralar: meşru savunmayla korunabilecek bir hak bulunmalı, saldırıya ilişkin şartların tümü mevcut olmalı, orantılılık savunma lehine aşılmış olmalı ve aşma mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan kaynaklanmalıdır (1. CD E.2022/9591 K.2023/109).
Meşru müdafaa ile haksız tahrik nasıl ayrılır?
Haksız tahrikte fail, haksız bir fiilin yarattığı hiddet veya şiddetli elemin etkisinde suç işler ve cezası indirilir (TCK md.29). Meşru müdafaada ise ceza hiç verilmez (md.25/1).
- Ceza Dairesi’ne göre failin psikolojik durumu belirleyicidir. Fail korku ve telaşla değil, kin ve intikam duygusuyla saldırıya cevap verirse sınırın aşılmasından değil haksız tahrikten söz edilir (1. CD E.2022/9591 K.2023/109).
Uygulamada dikkat: Aynı dosyada saldırganlar gece sanığın evinin elektriğini ve suyunu kesmiş, sanık aşağı indiğinde apartman girişinde dört kişi birlikte onu darp etmiştir. Mahkeme, saldırının dört kişi tarafından karanlık bir saatte yapılmasını dikkate alarak md.27/2’yi uygulamış; Yargıtay bu kararı onamıştır (1. CD E.2022/9591 K.2023/109).
Meşru müdafaa iddiası yargılamada nasıl sonuçlanır?
Şüpheli olarak ifadeye çağrılan kişinin hakları ifadeye çağrılan kişinin hakları yazısında, kovuşturmanın aşamaları ceza yargılaması nasıl işler yazısında anlatılmıştır. Tutuklama kararı verilirse başvurulacak yol tutuklamaya itiraz yazısındadır.
Kovuşturma sonunda mahkemenin vereceği hüküm türleri CMK md.223’te sayılmıştır. Meşru savunma kabul edilirse beraat (223/2-d), sınırın heyecan, korku ve telaşla aşıldığı kabul edilirse ceza verilmesine yer olmadığı kararı (223/3-c) verilir. Derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez (223/9).
Örnek (kurgu)
M gece evine dönerken iki kişinin bıçakla saldırısına uğrar. Elindeki sopayla saldırganlardan birinin koluna vurur ve kaçar. Saldırı gerçekleşmekte ve haksızdır; savunma o anda ve orantılıdır. Mahkeme TCK md.25/1 gereği beraat kararı verebilir. M, saldırgan yere düştükten sonra da vurmaya devam etseydi sınırın aşılıp aşılmadığı ve bunun korku veya telaştan mı, intikamdan mı kaynaklandığı ayrıca incelenirdi (TCK md.27, md.29).
Sıkça sorulan sorular
Başkasını korumak için meşru müdafaa olur mu?
Evet. Saldırının başkasına ait bir hakka yönelmesi de yeterlidir (TCK md.25/1).
Saldırı bittikten sonra yapılan karşılık meşru müdafaa mıdır?
Savunma saldırıyı “o anda” defetmelidir. Tekrarı muhakkak saldırı hâli ayrıca değerlendirilir (TCK md.25/1).
Meşru müdafaada mahkeme hangi kararı verir?
Beraat kararı verir (CMK md.223/2-d).
Sınırı aşan kişi her zaman ceza alır mı?
Hayır. Aşma mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse ceza verilmez (TCK md.27/2).
Kin ve öfkeyle karşılık veren kişi ne olur?
Yargıtay’a göre bu durumda md.27 değil haksız tahrik hükümleri değerlendirilir (TCK md.29; 1. CD E.2022/9591).
Kaynaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu md.25, 27, 29
mevzuat.gov.tr - 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu md.223
mevzuat.gov.tr - Yargıtay 1. CD, E. 2022/9591, K. 2023/109, T. 12.01.2023
mevzuat.adalet.gov.tr