Ayıplı araç satışında haklar dört seçimlik haktan oluşur: sözleşmeden dönme, bedelden indirim, ücretsiz onarım veya imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme (TBK md.227; 6502 s. TKHK md.11). Galeriden alımda Tüketici Kanunu, iki şahıs arasındaki satışta Türk Borçlar Kanunu uygulanır. Gizli ayıp öğrenilince hemen bildirilmelidir.
- Satıcı ayıbı bilmese bile sorumludur (TBK md.219/2).
- Noterdeki “görüp beğendim” ibaresi gizli ayıp sorumluluğunu kaldırmaz (Yargıtay HGK).
- Kural olarak iki yıllık zamanaşımı vardır; ağır kusur veya hilede uygulanmaz.
Galeriden mi, şahıstan mı aldınız?
Hangi kanunun uygulanacağı satıcının sıfatına göre belirlenir.
| Satıcı | Uygulanacak kanun | Neden |
|---|---|---|
| Galeri, bayi, ticari amaçla satan kişi | 6502 s. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun | Satıcı ticari veya mesleki amaçla mal sunan kişidir; alıcı ticari olmayan amaçla hareket eden tüketicidir (TKHK md.3/1-i, k, l) |
| Ticari amaç taşımayan bireysel satıcı | 6098 s. Türk Borçlar Kanunu md.219-231 | Tüketici işlemi yoktur |
Ayrım, ispat yükü, zamanaşımı ve başvurulacak yer bakımından sonuç doğurur. Galeriyle yapılan sözleşme mesafeli sözleşme niteliğindeyse (TKHK md.48/1), tüketicinin ayrıca gerekçe göstermeden kullanabileceği bir cayma hakkı da vardır (md.48/4); bu hak ayıp şartına bağlı değildir ve seçimlik haklardan ayrıdır.
Araçta hangi durum ayıp sayılır?
TBK md.219’a göre satıcı, bildirdiği niteliklerin bulunmamasından ve satılanın değerini veya alıcının beklediği faydayı ortadan kaldıran ya da önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki veya ekonomik ayıplardan sorumludur. Satıcı bu ayıpları bilmese bile sorumludur (md.219/2).
TKHK md.8 de ayıplı malı, teslim anında sözleşmeye, ilan veya reklamda yer alan özelliklere ya da tüketicinin makul olarak beklediği faydaya aykırı mal olarak tanımlar.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu açık ve gizli ayıbı şöyle ayırmıştır: açık ayıp ilk bakışta veya basit bir muayeneyle anlaşılabilen ayıptır; gizli ayıp ilk bakışta fark edilemeyen, sonradan yapılacak detaylı bir muayeneyle anlaşılan ayıptır (E. 2018/436, K. 2021/1717, prg. 17).
“Görüp beğendim” ibaresi satıcıyı korur mu?
Hukuk Genel Kurulu, noter satış sözleşmesinde “alıcının bu aracı hali hazır durumu ile görüp beğenerek” teslim aldığı yazan ikinci el araç satışını incelemiştir (E. 2018/436, K. 2021/1717, T. 21.12.2021, oy çokluğu). Sigorta kayıtlarına göre araç dört kez kazaya karışmış ve ağır hasarlıydı.
- Çoğunluk görüşü: Bu ibare açık ayıplar yönünden satıcının sorumluluğunu kaldırır, ancak gizli ayıplar nedeniyle sorumluluk devam eder; satıcının ayrıca bir üstlenme beyanı vermesine gerek yoktur. Alıcının trafik ve sigorta kayıtlarını inceleme yükümlülüğü bulunmamaktadır (prg. 23-24).
- Kurulda ileri sürülen karşı görüş: Plaka sorgusuyla herkesin öğrenebileceği kazalar gizli ayıp sayılamaz; bu görüş çoğunlukça benimsenmemiştir (prg. 26).
- Önceki aşamalar: Yerel mahkeme davayı kabul etmiş, Özel Daire ikinci el satışta ayrıca satıcının ayrıca sorumluluk üstlendiğinin kanıtlanması gerektiği gerekçesiyle bozmuş, yerel mahkeme direnmiş ve direnme kararı yerinde bulunmuştur.
TBK md.221’e göre satıcı ağır kusurluysa, ayıptan sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan her anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.
Ayıplı araçta seçimlik haklar nelerdir?
| Hak | TBK md.227 | TKHK md.11 |
|---|---|---|
| Sözleşmeden dönme | Var | Var |
| Ayıp oranında bedel indirimi | Var | Var |
| Ücretsiz onarım | Aşırı masraf gerektirmiyorsa | Aşırı masraf gerektirmiyorsa |
| Ayıpsız benzeriyle değiştirme | İmkân varsa | İmkân varsa |
| Tazminat | Genel hükümlere göre saklı | Seçimlik hakla birlikte istenebilir (md.11/6) |
Borçlar Kanunu’na göre durum haklı göstermiyorsa hâkim, dönme yerine onarıma veya indirime karar verebilir. Satıcı da ayıpsız bir benzerini hemen verip zararı gidererek seçimlik hakların kullanılmasını önleyebilir (TBK md.227).
Tüketici Kanunu’nda onarım veya değişim talebi azami otuz iş günü içinde yerine getirilmelidir; aksi hâlde tüketici diğer seçimlik haklarına geçebilir (md.11/4). Ücretsiz onarım ve değişim hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir (md.11/2).
Dönmede alıcı aracı elde ettiği yararlarla birlikte geri verir; ödediği bedelin faiziyle iadesini, giderlerini ve doğrudan zararını isteyebilir (TBK md.229).
Ayıbı ne zaman bildirmek gerekir?
Alıcı aracı işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz gözden geçirmeli ve gördüğü ayıbı uygun bir süre içinde satıcıya bildirmelidir; ihmal ederse aracı kabul etmiş sayılır. Olağan gözden geçirmeyle anlaşılamayan ayıp sonradan ortaya çıkarsa hemen bildirilmelidir (TBK md.223).
Ağır kusurlu satıcı, ayıbın süresinde bildirilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kurtulamaz; satıcılığı meslek edinmiş kişilerin bilmesi gereken ayıplarda da aynı kural geçerlidir (TBK md.225). Hukuk Genel Kurulu, gizli ağır hasarlı aracı satan kişiyi bu nedenle ağır kusurlu saymıştır (prg. 22).
Uygulamada dikkat: Ayıbın sonradan ortaya çıkması hâlinde bildirimi geciktirmek, aracın ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılması sonucunu doğurabilir (TBK md.223/2).
İspat yükü kimdedir?
Tüketici Kanunu’na göre teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir ve aksini satıcı ispatlar; bu karine malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz (md.10/1). Tüketicinin sözleşme sırasında bildiği veya bilmesi beklenen ayıplar sözleşmeye aykırılık oluşturmaz (md.10/2).
Borçlar Kanunu’nda satıcı, sözleşme sırasında alıcının bildiği ayıplardan sorumlu değildir. Yeterli gözden geçirmeyle görülebilecek ayıplardan ise ancak bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumludur (TBK md.222).
Zamanaşımı süresi ne kadardır?
| Durum | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Şahıstan alım | Devirden itibaren iki yıl | TBK md.231/1 |
| Galeriden alım | Teslimden itibaren iki yıl | TKHK md.12/1 |
| Galeriden ikinci el alım | Satıcının sorumluluğu bir yıldan az olamaz | TKHK md.12/2 |
| Ağır kusur veya hile | İki yıllık süre uygulanmaz | TBK md.231/2; TKHK md.12/3 |
Satıcı daha uzun bir süre üstlenmişse o süre geçerlidir (TBK md.231/1).
Nereye başvurulur?
Tüketici işlemlerinden doğan davalara tüketici mahkemeleri bakar ve dava tüketicinin yerleşim yerinde de açılabilir (TKHK md.73/1, 73/5). Tüketici mahkemesinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak kural olarak dava şartıdır; tüketici hakem heyetinin görevine giren uyuşmazlıklar bunun dışındadır (md.73/A).
Belli bir değerin altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur; bu parasal sınır her yıl yeniden değerleme oranında artırılır ve Ticaret Bakanlığı tebliğiyle ilan edilir (md.68/1, 68/4). Heyet kararları İcra ve İflas Kanunu’nun ilamların yerine getirilmesi hükümlerine göre yerine getirilir (md.70/2); icra sürecinde haczedilebilecek kısımlar için maaş haczi oranı yazısına, diğer takip konuları için icra hukuku yazılarına bakılabilir.
Şahıslar arasındaki satışta ise genel hükümler uygulanır. Yargı harçları tarifeyle belirlenir: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.492.pdf
Örnek (kurgu): S, bir kişiden noter satışıyla ikinci el araç alır; sözleşmede “görüp beğendim” ibaresi vardır. Altı ay sonra serviste aracın daha önce ağır hasar gördüğü ortaya çıkar. S durumu hemen satıcıya bildirir. Hasar olağan muayeneyle anlaşılamıyorsa, Hukuk Genel Kurulu’nun yaklaşımına göre ibare satıcıyı gizli ayıp sorumluluğundan kurtarmaz.
Sıkça sorulan sorular
İkinci el araçta satıcı ayıptan sorumlu mu?
Evet; ikinci el satış için ayrıca bir üstlenme beyanı aranmaz ve satıcı gizli ayıptan sorumludur (Yargıtay HGK E. 2018/436, K. 2021/1717).
Satıcı ayıbı bilmiyorsa yine sorumlu mu?
Evet; TBK md.219/2’ye göre satıcı ayıpları bilmese bile sorumludur.
Ayıplı aracı iade edip parayı geri alabilir miyim?
Sözleşmeden dönme seçimlik haklardan biridir (TBK md.227; TKHK md.11/1-a). Borçlar Kanunu’nda hâkim, durum haklı göstermiyorsa onarım veya indirime karar verebilir.
Galeriden alınan ikinci el araçta süre ne kadar?
Satıcının sorumluluğu bir yıldan az olamaz; genel süre teslimden itibaren iki yıldır (TKHK md.12/1-2).
Kilometre düşürülmüşse ne olur?
Ayıp ağır kusur veya hileyle gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz (TKHK md.12/3; TBK md.231/2).
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md.219-231
mevzuat.gov.tr - 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun md.3, 8, 10, 11, 12, 48, 68, 70, 73, 73/A
mevzuat.gov.tr - 492 sayılı Harçlar Kanunu
mevzuat.gov.tr - Ticaret Bakanlığı, 6502 md.68 parasal sınırlarına ilişkin yıllık tebliğ duyurusu
tuketici.ticaret.gov.tr - Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2018/436, K. 2021/1717, T. 21.12.2021 (oy çokluğu)
mevzuat.adalet.gov.tr