Fazla mesai, haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır. Her fazla saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir. Sözleşmeyle haftalık süre kırk beş saatin altında belirlenmişse, kırk beş saate kadarki fazla süreler yüzde yirmi beş zamlı ödenir. İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir (4857 md.41).
- Fazla çalışma: haftalık 45 saati aşan çalışma (md.41/1).
- Zam oranı: fazla çalışmada %50, fazla sürelerle çalışmada %25 (md.41/2-3).
- Yıllık üst sınır 270 saattir (md.41).
- Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir (md.41).
Fazla mesai nedir, fazla sürelerle çalışmadan farkı nedir?
Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir (md.63/1). Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır (md.41/1).
Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlenmişse, ortalama haftalık süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” sayılır (md.41/3).
| Tür | Tanım | Saat başı zam | Serbest zaman karşılığı |
|---|---|---|---|
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan çalışma | %50 | Her saat için 1 saat 30 dakika |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmedeki süreyi aşan, 45 saate kadar çalışma | %25 | Her saat için 1 saat 15 dakika |
Denkleştirme uygulanan işyerlerinde, haftalık ortalama süre normal haftalık iş süresini aşmıyorsa bazı haftalarda kırk beş saat aşılsa bile bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (md.41/1).
Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?
Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir (md.41/2).
| Adım | Açıklama |
|---|---|
| 1 | Haftalık toplam çalışma saati bulunur |
| 2 | 45 saati aşan kısım fazla çalışma saatidir |
| 3 | Normal saat ücreti 1,5 ile çarpılarak zamlı saat ücreti bulunur |
| 4 | Fazla saat sayısı zamlı saat ücretiyle çarpılır |
Örnek (kurgu): İşçi bir haftada 51 saat çalışmıştır. Fazla çalışma 6 saattir. Normal saat ücreti brüt 200 TL ise zamlı saat ücreti 300 TL olur. Haftalık fazla mesai ücreti brüt 6 × 300 = 1.800 TL’dir.
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Fazla saat | 6 |
| Zamlı saat ücreti (200 × 1,5) | 300 TL |
| Brüt fazla mesai ücreti | 1.800 TL |
Fazla mesai yerine izin kullanılabilir mi?
Evet, ancak tercih işçiye aittir. İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir (md.41/4).
İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanır (md.41/5).
Fazla mesainin sınırları nelerdir?
| Sınır | Kural |
|---|---|
| Yıllık üst sınır | Fazla çalışma toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz |
| İşçi onayı | Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayı alınır |
| Yasak hâller | Sağlık nedenine dayanan kısa süreli işlerde ve gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz |
| Yer altı maden işleri | md.42 ve 43 dışındaki hâllerde fazla çalışma yaptırılamaz; bu hâllerde zam en az yüzde yüzdür |
Bu kuralların tamamı md.41’dedir. Uygulama ayrıntıları yönetmelikte gösterilir (md.41/son).
Fazla mesai nasıl ispat edilir?
Fazla çalışma yaptığını ispat yükü işçidedir. Yargıtay’a göre imzalı ücret bordrosu sahteliği ispat edilene kadar kesin delildir. Bordroya ihtirazi kayıt konulmuşsa her türlü delille ispat mümkündür. Bordro imzalı olduğu hâlde fazla çalışma tahakkuku içermiyorsa tanık beyanıyla ispat yapılabilir.
| Aşama | Karar |
|---|---|
| İlk derece (iş mahkemesi) | İbraname ile ihtirazi kayıtsız imzalı bordroları ve tanık anlatımlarını esas alarak fazla çalışma talebini reddetti |
| Yargıtay 9. HD, E.2014/33685 K.2016/5304, T.08.03.2016 | İbranamede yalnızca kıdem ve ihbar için miktar yazıldığından makbuz niteliğindedir (TBK 420/3); bordrolarda fazla çalışma tahakkuku bulunmadığından tanık beyanları değerlendirilmelidir; bozma, oybirliği |
İstifa eden işçinin alacakları için istifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi yazısına bakabilirsiniz.
Tanıkla ispatta hakkaniyet indirimi nedir?
Kanunda bu yönde bir hüküm yoktur. Ancak Yargıtay, fazla çalışmanın tanık gibi takdiri delillerle ispatlandığı ve uzun süre için hesaplandığı durumlarda hakkaniyet indirimi yapılmasını istikrarlı uygulama hâline getirmiştir. Gerekçe, hastalık, mazeret ve izin gibi nedenlerle her gün fazla çalışılamayacağıdır.
| Aşama | Karar |
|---|---|
| İlk derece (Adana 2. İş Mahkemesi) | Tanık beyanlarına göre haftalık 18 saat fazla çalışma kabul edildi; %30 hakkaniyet indirimi yapıldı; Özel Dairenin bozmasına karşı direndi |
| Yargıtay HGK, E.2015/1616 K.2016/128, T.29.01.2016 — çoğunluk | Takdiri delille ispatta indirim yerindedir; tanık beyanları, işin niteliği ve usuli kazanılmış hak gözetilerek uygun oranda indirim yapılmalıdır; direnme kararı değişik gerekçeyle bozuldu, oyçokluğu |
| Aynı karar — karşı oy | Bozma yalnızca indirim oranına ilişkindi; bozma dışı kalan haftalık 18 saat davacı lehine usuli kazanılmış hak oluşturur |
Ücretin ödenmemesi işçiye 4857 md.24/II-e uyarınca haklı fesih imkânı verir; sağlık sebebine dayalı fesih için bkz. işçinin haklı fesih hakkı. Haklı fesihten sonra işsizlik maaşı şartları ayrıca değerlendirilir.
Fazla mesai alacağı ne zaman zamanaşımına uğrar?
4857 md.32’ye göre ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Fazla çalışma ücreti de bir ücret alacağıdır. İş sözleşmesi sona erdiğinde kıdem ve ihbar tazminatı talepleriyle birlikte ileri sürülmesi sık görülür. Feshin geçersizliği ileri sürülüyorsa işe iade davası ayrı bir yoldur.
Uygulamada nelere dikkat edilmeli?
- Bordrolara imza atılırken fazla çalışma tahakkuku olup olmadığı kontrol edilmelidir.
- Eksik ödeme varsa bordroya ihtirazi kayıt düşülebilir.
- Giriş-çıkış kayıtları, vardiya listeleri ve yazışmalar saklanmalıdır.
- Serbest zaman tercihi yazılı yapılmalı ve altı aylık süre izlenmelidir.
- Fazla çalışma onayının yazılı olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Harç ve yargılama giderleri tarifeyle belirlenir.
Sıkça sorulan sorular
Fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?
Haftalık 45 saati aşan her saat için %50 zamlı ödenir (md.41/2).
Haftalık 45 saatin altında çalışan işçinin fazlası nasıl ödenir?
Sözleşmedeki süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışma %25 zamlı ödenir (md.41/3).
İşveren fazla mesaiye zorlayabilir mi?
Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayı gerekir (md.41).
Fazla mesai yerine izin verilebilir mi?
İşçi isterse her fazla saat için 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanabilir (md.41/4).
İmzalı bordro varsa fazla mesai istenebilir mi?
Bordroda fazla çalışma tahakkuku yoksa Yargıtay’a göre tanıkla ispat mümkündür (9. HD E.2014/33685 K.2016/5304).
Fazla mesai alacağı kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır (md.32).
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu md.32, 41, 63
mevzuat.gov.tr - Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E.2014/33685 K.2016/5304 T.08.03.2016
mevzuat.adalet.gov.tr - Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2015/1616 K.2016/128 T.29.01.2016
mevzuat.adalet.gov.tr